Empowerment

“Het etiket ‘psychiatrische patiënt’ is […] een totaalpakket waartoe armoede, traumata, ontmenselijking, ontwaarding, beperkte vrijheid en werkloosheid behoren. Herstellen gaat hand in hand met emancipatie.”
– Pat Deegan (1995).

Wanneer je herstelt van een psychische kwetsbaarheid, herstel je niet alleen van je kwetsbaarheid. Je moet vaak ook herstellen van stigma’s en maatschappelijke marginalisering.

Machtsrelatie

Daarbij doorbreekt herstel van een psychische kwetsbaarheid een machtsrelatie in de ggz. De behandelaar of hulpverlener is niet langer de deskundige. De patiënt of cliënt is niet langer de onwetende.

Herstel draait de rollen om. Herstel betekent bijvoorbeeld dat je aan zelfinzicht werkt. Je ontwikkelt kennis over jezelf, kennis over wat voor jou werkt. Je wordt, wat we tegenwoordig noemen, een ‘expert van jezelf’.

Herstel is een opstand tegen het farmaceutische model, dat mensen reduceert tot hun ziekte. Deze oogkleppen mogen de behandelaren en hulpverleners afzetten. Herstel vraagt van hen dat ze hun patiënt of cliënt behandelen als een mens met een verleden, een heden en hoop op een toekomst (Deegan 1995).

Minimale definitie

Anders dan de begrippen herstel en ervaringsdeskundigheid, komt het woord empowerment niet uit de herstelbeweging. Het begrip komt van emancipatiebewegingen die ouder zijn dan de patiëntbeweging in de ggz, die in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw opkwam.

Op Wikipedia vond ik een minimale definitie van empowerment van Robert Adams:

“Empowerment: het vermogen van mensen, groepen en/of gemeenschappen om hun omstandigheden in eigen hand te nemen, macht uit te oefenen en eigen doelen te realiseren, en [empowerment is] het proces waarmee mensen, individueel en collectief, zichzelf en anderen kunnen helpen om de kwaliteit van hun leven te maximaliseren.” (bron: Wikipedia (Eng.), Empowerment, bezichtiging 11 mei 2020)

Interessant: Adams waarschuwt dat je bij het maken van definities van empowerment altijd moet oppassen voor academici en specialisten die het begrip bij de mensen zelf wegkapen.

2 Componenten

Binnen de herstelbeweging wordt niet afgeweken van de definitie van Adams. Boevink (2000) benadrukt dat empowerment uit twee componenten bestaat.

1. Toenemende zelfbeschikking. Dit is een individueel proces. Je leert terugkijken op de crisistijden in je leven. Door vroege voortekenen van een crisis te gaan herkennen en je af te gaan vragen waardoor zo’n opkomende crisis verergert, kun je de grip op je leven vergroten.

2. Collectief proces van emancipatie. Empowerment betekent ook dat de cliëntenbeweging emancipeert. Niet de andere ggz-partners, maar de cliënten zelf moeten hun agenda gaan bepalen. Cliënten hebben kennis die in hun ervaringen besloten ligt. Theorieën die wij vanuit onze ervaringsverhalen ontwikkelen, moeten uitgaan van “vragen die wij belangrijk vinden en leiden tot uitspraken over de werkelijkheid zoals wij deze beleven”.

Mary O’Hagan

Wanneer je een herstelfilosofie wil aanhangen, moet je je zorg en ondersteuning fundamenteel veranderen. Dit zegt Mary O’Hagan, een Nieuw-Zeelandse ervaringsdeskundige en pionier van de internationale herstelbeweging, over de herstelfilosofie (O’Hagan 2004):

  • Zelfbeschikking is leidend. Wij, niet anderen beslissen zelf wat het beste voor ons is.
  • Erkenning van de sociale, psychologische, spirituele en biologische factoren die bijdragen aan psychisch lijden, waaronder trauma, vereenzaming en verlies.
  • Psychische ziektes zijn niet slechts een medische aangelegenheid: mensen worstelen ook met persoonlijke en sociale barrières om iets van hun leven te maken. Herstel vraagt dat je filosofische en spirituele uitdagingen aangaat om waarde en betekenis aan zaken te geven.
  • Ondersteuning richt zich zowel op het versterken van jouw eigen kracht, als op het vinden van je plek in de samenleving, als op het terugdringen van je symptomen.
  • Ondersteuners verwachten dat je herstelt in plaats van dat je levenslang gehandicapt blijft.
  • Ervaringsdeskundigen, naasten en gemeenschappen spelen een essentiële rol in herstel, wat erkend en gefaciliteerd moet worden door aanbieders van zorg en ondersteuning.

Verandering

Kortom, herstelgericht werken vraagt grote veranderingen. Veranderingen in hoe behandelaars en ondersteuners omgaan met patiënten en cliënten tot radicale veranderingen in het behandel- en ondersteuningsaanbod.

Interessant is de aanzwellende kritiek vanuit de wetenschappelijke wereld zelf op elektroshocks, farmacotherapie en dwang (Gøtzsche 2016). Deze behandelvormen leveren meer schade dan profijt op voor patiënten. Empowerment betekent natuurlijk ook dat hier aandacht voor komt in de ggz.

Tot slot zullen de mensenrechtenschendingen en alle andere vormen van uitsluiting en discriminatie van mensen met psychische kwetsbaarheden door de overheid moeten stoppen. Ook die strijd hoort bij empowerment.

Literatuur

Boevink, W. (2000). Ervaring, ervaringskennis, ervaringsdeskundigheid. In: Deviant, september, 26, 4-9.

Deegan, P. (1995). Patricia Deegan: “Ik ben geen psychiatrische ziekte”. In: Deviant, 5; archief, Patricia Deegan.

Gøtzsche, P.C. (2016). Dodelijke psychiatrie en stelselmatige ontkenning. Schadelijke medicijnen, gedwongen behandeling en overdiagnostiek. Rotterdam: Lemniscaat b.v..

O’Hagan, M. (2004). Our lives in 2014. A recovery vision from people with experience of mental illness for the second mental health plan and the development of the health and social sectors, p16. P.S.: Ik vind in het document zelf geen auteursnaam, maar het pdf-document staat op de website van Mary O’Hagan onder haar eigen publicaties.